 |
|||||
 |
       |
||||
HRIŠĆANSKOJ I MUSLIMANSKOJ*
1. Pri formiranju vrednosnih sistema, usmene poetike su – za razliku od autorskih - upućene uvek i samo na onakvu sliku sveta kakvu nudi tradicijska kultura. Ovakva usmerenost zapravo se svodi na jednostavan iskaz o pripadnosti, koji je najčešće politički bez obzira o kom se tipu tradicijske kulture radi. Epika je po definiciji ideološki obeležena književna vrsta, što znači da uvek zastupa interese države, crkve i nacije. Ovo ne treba olako izjednačavati sa nacionalističkim preterivanjima i isključivostima koje, ako prerastu u poseban vid društvene patologije, vode u šovinizam, rasizam i rat: u njima nema i ne može biti ni estetičkih vrednosti, ni kreativnog impulsa bilo koje vrste. Epski ideološki iskaz ima visoko postavljene etičke standarde koji ga već vrlo dugo uspešno štite od nacifikacije bilo kojega tipa. Zloupotrebe su, naravno, moguće, ali one dolaze spolja. Bitno je da bez visoke etičke norme ne može biti epske pesme makar i najskromnijih vrednosti.
2. U skladu sa visokim etičkim standardima, epika zapravo postavlja obrasce ponašanja u konačnom broju tipskih situacija koje se smatraju značajnim za uljuđen čovekov život na zemlji. Ona, drugim rečima, daje uputstva za formiranje čovekovog Ja za druge, za definisanje odnosa prema spoljašnjem svetu koji se ispoljava kao veliki broj koncentričnih krugova života u zajednici - od porodice, preko plemena, grada i zemlje, do prijateljskog i neprijateljskog okruženja izvan državnih granica. Tradicijska kultura, zahvaljujući tome što je sistem klasifikacionog a ne analitičkog tipa, bitno olakšava ovaj epski posao jer ne problematizuje već klasira pojave preko kojih definiše svet. Kultura tog profila daje epici – s jedne strane – definisan okvir u kojem može da se bavi redefinicijom kulturnih kategorija[1], a – s druge – uklanja čak i mogućnost «sivih polja»[2] u domenu etičkog odlučivanja: nema pitanja bez odgovora, i nijedan odgovor nije dvosmislen.
3. Bilo bi poželjno odbaciti stereotip po kojem se lirika – za razliku od epike – ne bavi opštim stvarima već intimom, čovekovim ličnim, emotivnim, unutrašnjim životom ili nečim sličnim. Lirski, naročito obredni tekstovi, često imaju opseg opštosti veći od epskog, ali se obraćaju drugim adresatima. Oni posreduju između ljudskog i ne-ljudskog sveta i zbog toga čuvaju u sebi okamenjene obrasce velike starosti, svete magijske formule u čiju moć ljudi veruju iako (ili baš zato što) ne umeju da ih objasne. Tim je dragocenije kada se takve čudesne formule prepoznaju i u epici koja opšti sa carevima, ali ne i sa bogom: božja dela se u epskim pesmama opisuju bez mogućnosti da se na njih utiče. S druge strane, lirika – posvećena u tajne i svesna sebe u procesu umilostivljavanja boga i uspostavljanja ravnoteže na zemlji – teško da ikad može postići tragični pathos koji je ostvaren u najboljim epskim pesmama kao što su «Smrt majke Jugovića», «Zidanje Skadra», «Smrt vojvode Prijezde», «Stari Vujadin» i mnoge druge. Dramski korelativ ovog tragičkog osećanja života podrazumeva postojanje dva odvojena sveta – ljudskog i božanskog, različita po snazi i ovlašćenjima. Čovek na zemlji misli da gospodari svojom sudbinom i pravi planove koji su sa tim u skladu, a u gornjem, božanskom svetu bog ili bogovi odlučuju o njegovoj sudbini na način transcendentan ljudskom shvatanju stvari. Glavni događaji, koji u epici uvek padaju u posebno vreme i na naročitom mestu, zapravo nastaju u retkim i razornim tačkama preseka božanskog (gornjeg, vertikalnog, smer gore-dole-gore) i ljudskog (donjeg, horizontalnog, smer napred) dejstva. Takva mogućnost je lirici uskraćena jer ona, kao Argus sa stotinu očiju svuda oko glave, vidi sve odjednom.
4. Zato što je poezija a ne politički pamflet, epika mora da se veže za jednu simbolsku figuru sa poljem značenja dovoljno fleksibilnim da odgovori svim epskim potrebama. Ta figura je nađena u liku epskog heroja iz sveta viteškog kodeksa časti i sistema vrednosti koji u prvi plan stavlja lični integritet (čast, poštenje, hrabrost itd.) i lojalnost suverenu (kralju/caru, uopšte vladaru, i državi). Epski junak je pojava sa strukturom. Njegov lični, u svakom pojedinom slučaju osoben identitet gradi se kombinacijom nekoliko važnih elemenata koji variraju od pesme do pesme, ali se u opštem slučaju svode na sledeći skup: ratna i mirska oprema (konj, soko, hrt; oružje, odeća, konjska oprema; ukrasi za čoveka, ukrasi za konja), rod i porodica (glavno srodstvo – roditelji, sestre, braća, deca i novo srodstvo – žena, tazbina), i dom (kula, dvor ili grad). Svi epski sižei, ako nisu vezani za konkretne istorijske događaje, iscrpljuju se u odnosima između ove tri grupe pojmova.
5. Budući da čini deo identiteta epskog junaka, grad u epici dobija konkretan istorijsko-geografski značaj koji u drugim usmenim žanrovima ne može imati. Od momenta kad se prvi put pojavio na licu Zemlje, grad je – prema izvorima iz Ura i Haldeje, takođe epskim («Ep o Gilgamešu», «Enuma eliš») – spušten sa neba iz božje ruke i poklonjen čovečanstvu kao dar ravan razumu, govoru i kraljevskoj vlasti. Taj arhetip preživljava sve vrste promena kroz prostor i vreme, ne gubeći suštinu ni kad se nađe u neadekvatnim uslovima: on stoji iza slike države kao zbira gradova, kakva se pokazuje u pesmi «Margita djevojka i Rajko vojvoda» (Vuk III, 10), verno slikajući njenu propast kao gubitak gradova i smrt njihovih gospodara; on, i u istoriji i u epici, izjednačava propast carstva sa padom njegovog glavnog grada (Rim, Carigrad, Smederevo) ne samo u starom i srednjem, već i u novom veku (pad Berlina – pad Rajha, ili Beograd = Jugoslavija/Srbija, Bagdad = Irak, Vašington = USA), po metonimijskoj logici svojstvenoj obrednom govoru (pars pro toto).
6. Svi su gradovi u tradicijskoj kulturi objekti vredni pažnje, ali veliki gradovi posebno imaju auru mističnih pojava koje stoje «ni na nebu, ni na zemlji» i u kojima sve može da se dogodi («U Budimu gradu, / čudno čudo kažu...»). Samo epika u njima vidi centre moći i tako o njima i peva. Istorijske prilike su htele da model grada u hrišćanskoj epici, ispevanoj srpskohrvatskim jezikom na tlu bivše Jugoslavije (Srbija, Hrvatska, Bosna, Hercegovina i Crna Gora), bude drukčiji od očekivanog.
7. Sve što od epske poezije postoji na svetu, nezavisno od vremena u kom je nastalo, definiše se preko odnosa prema prošlosti koja je uvek daleki zlatni vek, bolja od sadašnjosti i pogotovu od budućnosti. Nastala u slavu predaka, epika je sa posebnom pažnjom čuvala tu distancu i takvu je prenela ne-epskim vremenima. U hrišćanskoj usmenoj epici, tom stavu odgovara stari model grada kojim gospodari hrišćansko plemstvo i čije simbole predstavljaju crkva i krst: kad se braća Jakšići dele u istoimenoj Vukovoj pesmi, «dobar» brat uzima grad Beograd i crkvu Ružicu u dno Beograda, a «loš» brat Karavlašku i Karabogdansku zemlju; Milić barjaktar dobija obaveštenje o Ljeposavi, svojoj budućoj zaručnici, pred crkvom, u nedelju posle liturgije, i odmah odatle kreće po nju; na trgu pred crkvom, u nedelju posle liturgije, vojvoda Prijezda saznaje da mu je grad Stalać «dignut na lagume» i odmah tu odlučuje da povede svoje vitezove u poslednji juriš. Primera ima mnogo, i svi govore istu stvar: crkva i krst na njoj, a ne gospodareva palata koja je obično odmah s druge strane trga pred crkvom, čine znak grada koji se vidi i iz velike daljine i uvek šalje istu poruku bezbednosti i bogospoznatog, civilizovanog života. Uostalom, gradske zidine i kupola crkve koja viri izvan zidina sa krstom na vrhu, predstavljaju standardni model grada na zidnim slikama našeg (u određenoj meri i evropskog) srednjeg veka. Epika čini organski deo takve slike sveta.
8. Polovinom XV veka pada Smederevo i sa njim despotovina. Do kraja stoleća verovatno se ništa bitno nije promenilo u početnoj slici srušenih gradova i opustele zemlje, sve do pojave Mehmeda II Osvajača (prva polovina XVI veka) koji je imao vrlo konkretne planove o naseljavanju i organizaciji carstva. Gradovi počinju da se obnavljaju i naseljavaju muslimanima iz Anadolije, Jevrejima iz Španije i novoosvojenih oblasti Carstva, Arapima i Mavrima iz Andaluzije i, pre svega, Turcima Osmanlijama. Turci su bili gradsko stanovništvo pa su tako sebi i uredili život: njihovi gradovi imali su poneku jevrejsku i hrišćansku mahalu, ali su pre svega bili turski gradovi posebnog tipa, poznatog kao stari balkanski grad. U urbanističkom smislu, takav grad je imao neke prednosti nad zapadnim srednjovekovnim tipom i nije bio lišen lepote, ali je u epskom smislu za hrišćane bio slika opasnog i opakog zla. U to vreme mnoge kategorije tradicijskog pogleda na svet doživljavaju korenite promene, naročito odnos prema znakovnosti prostora. Glavni junaci hrišćanske epike postaju odmetnuti seljaci i stočari, hajduci (u značenju razbojnici) jer je plemstvo izginulo na Kosovu i kao stalež više ne postoji. Njihovo boravište su gore i šume u kojima ih je teško naći pa se osećaju relativno bezbedno, a cilj im je pljačka i uništavanje žive turske sile. Iako je u poznija vremena (posle odlaska Turaka sa Balkana) izgubio ovaj romantičarski oreol, u vreme turske moći ovo je bio srednjovekovni pokret otpora, epski ideal prvog reda i reper za procenu standarda «politički korektnog» ponašanja. Kada su hajduci od šume napravili kuću, temeljna opozicija binarnog koda kuća-šuma preokrenuta je u svoju suprotnost. Saglasno tome, kako su u gradu bili samo Turci (broj ne-muslimana je iz epske perspektive bio zanemarljiv), zatvoreni gradski prostor (koji bi, kao kultivisan, morao da ima prednost nad divljim prostorom šume) postaje neprijateljsko i opasno mesto u kome se lako može poginuti ili dospeti u tamnicu i na muke. Zato u hrišćanskoj epici simboli novog modela (turskog) grada nisu džamija i polumesec (kao pandan crkvi i krstu), već gradski bedemi sa koljem na koje su nataknute srpske i crnogorske (= hrišćanske) glave:
Koliko je od Morave grada
Od Morave pa do Bajne Luke,
A odovud do ravna Kosova,
Na svakom sam zatvorio vrata
I pobio, što j’ u gradu bilo.
Pobio sam mlade gospodare
I odnio blago nebrojeno.
Potuko sam sluge i sluškinje,
Da ne osta ni žijeve /sic!/ glave.
Glave sam im na kolje natico,
Nuz kapije na bedeme meto.
Na kapiji glava gospodarska,
Da se znade, tko j’ u gradu bio.
(“Sin Matijaš ide na mejdan mjesto Marka Kraljevića” MH II, 67:9-20; slično i ER 114)[3]
9. Nije stoga nikakvo čudo što srpski ustanici oba puta (1804. i 1815) i počinju i završavaju borbu za slobodu napadom na gradove. Čudo je, međutim, što ne ostaju u njima kad ih osvoje. To svakako nije posledica nepoznavanja stvari i neukosti koju bi neupućeni olako mogli pripisivati Karađorđu i knjazu Milošu kao prostim seljacima iznenada gurnutim u prilike kojima nisu dorasli. I jedan i drugi smestili su svoju administraciju u gradove (Beograd i Kragujevac), ali porodice su držali podalje, u selima i u šančevima. Mnogo puta se pokazalo da je to nepoverenje prema gradovima imalo svoje dobre strane, ali to samo po sebi nije relevantno za epiku. U epskoj slici hrišćanskog sveta desilo se nešto drugo: turska dominacija je trajala suviše dugo i šteta koju je nanela odnosu hrišćanskih pevača prema gradu nije se više mogla ispraviti. Za ustanike, osvajanje gradova bilo je važno kao deposediranje i poniženje Turaka s jedne strane, i kao dekontaminacija zemlje sa druge. Sami gradovi su organski postali deo tuđe istorije i pretrpeli suviše velike promene da bi za pobunjene srpske seljake imali ikakvog drugog značaja. Već je na prvi pogled bilo jasno da novi gradovi nisu ono što su stari bili i da, ovog puta, povratak vlasti nad gradovima neće značiti i povratak vlastodržaca. Stari plemićki gradovi – za epskog pesnika – umrli su 1389. na Kosovu, a novi su tuđi bilo ko da sedi u njima.
10. Hrišćanska epika ovde završava ono što ima da kaže o gradovima, ali epski duh živi u mržnji za gradove koju osećaju svi koji hrle u njih nadajući se lakom životu i velikoj zaradi. Kada im se iznevere očekivanja, oni se sete arhetipske omraze prema gradu i počnu da misle o sebi kao o «periferijskim zmajevima», čistuncima uvaljanim u «kloaku maksimu». Ta je pojava opšti evropski standard i traje bez prekida od momenta kad je prvi grad opasan bedemima pa do dana današnjeg. Ali, za razliku od Lisjena di Ribanprea[4] – na primer - koji posle iskušenja i padova postane Parižanin, epski (srpski, hrvatski, hercegovački, crnogorski) seljaci niti ne žele da postanu građani već uporno nastoje da se njihovo novo, gradsko okruženje poseljači. I to je balkanski fenomen.
11. Muslimanska slika sveta kao grada u načelu je umetnički manje uspela, ali je vrlo zanimljiva zato što na najširem i najopštijem planu estetska i poetička vrednost epskih pesama neposredno zavise od ideološkog okruženja pevača i razloga sa kojih se peva. I hrišćanske i muslimanske epske pesme dolaze sa istog prostora, ali hrišćanske (za razliku od muslimanskih) kao ideološku podlogu imaju borbu za slobodu, otpor porobljivaču, poziv na pobunu i promenu nepodnošljivog stanja. Ta motivacija talentovanog pevača uvek dovodi do dobre epske pesme i samo se tako može objasniti zašto muslimanski jednako nadareni pevači, koristeći ista opšta i stalna mesta, pribegavajući istim tehnikama i obrađujući iste motive ne uspevaju da naprave umetnički relevantna dela. Ideološki definisana poezija ne može dugo da se nosi sa pljačkom, krađom i prekrađom žena, konja i oružja kao jedinim svojim sadržajem. Epici je s vremena na vreme potreban tragički pathos, božji prst koji ubija nevine da bi kaznio krivce («Kumovanje Grčića Manojla»). Ovaj metafizički element epika je nasledila iz klasične starine i prenela ga dalje kao epsku interpretaciju pojma hybris koji je ugrađen u osnovu antičke tragedije. Muslimani, koji su došli na Balkan u poznom srednjem veku, nisu mogli da podele ovo nasleđe sa zatečenim stanovništvom, a poturčenjaci su ga se odricali. Bez tog metafizičkog momenta, epika pada u trivijalizaciju i dekadenciju, i počinje da liči na parodiju iako nije. Kao primer može poslužiti pesma «Konjević Mujaga otvara pute na Kotare» (MH III, 14) u kojoj nasilni prekid pljačkaškog života[5] i održavanje života običnim težačkim radom postaje eshatološki motiv i razlog da se napusti sopstvena zemlja:
Svak od sebe puset odbacio,
A za dvorni poso prifatiše,
Neka siju bilicu šenicu!
Viš’ u bega nejma vojevanja
Sve dan po dan za devet godina,
Veš ne mogu vojevati Turci,
Da bi tamo Kotar porobili.
---------------------------------------
Sve dan po dan za devet godina.
Već po Lici ofališe Turci,
Ofališe i opotribiše,
U abu se age okrojiše,
A neferi vrlo ogolili.
Onda veli beže u mehani:
,,O Ličani, moja braćo draga!
Ovde s’ ’vako živiti ne more;
Ako ’vako bude na Udbini,
Nami valja Liku ostaviti,
Iz nje, djeco, pa se raseliti.“ (250-277)
12. Ipak, iako se iz prethodnog primera to ne može videti, muslimanska epika je imala na šta da se ugleda i pažljivim čitanjem u njoj se jasno i nedvosmisleno prepoznaju snažni uticaji pripovednog stila Hiljadu i jedne noći, uz mnogobrojne natruhe stare, evropskom čoveku strane ali privlačne, maloazijske magijske prakse (kletva majčinim mlekom, oduzimanje snage preko tabana, upotreba benđeluka itd.). Osim toga, uz pljačku i četovanje – šta god da se o tome misli – muslimanske epske pesme imaju i jednu odliku za koju su hrišćanske pesme uskraćene: muslimani pevači su bili svesni veličine carevine kojoj su pripadali, smatrali su je svojom po pravu i bili su ponosni na nju. Hrišćani nisu mogli da se uveravaju u veličinu svoga cara svaki dan iz veka u vek. Feudalno gospodstvo iz njihove istorije nije više nigde na svetu moglo da se vidi i stavi na probu, a muslimansko je bilo omraženi neprijatelj. Viteški kodeks istočnjačkih junaka za muslimane pevače predstavljao je konkretnu pojavu, proverljivu u svakoj prilici. A to je i mana i prednost koja nema premca.
Mirjana Detelić
seni moje majke
u Beogradu, 5. aprila 2003.
* Ovaj tekst je rezime višegodišnjeg rada na temi "Poetika prostora u usmenoj književnosti". Veća studija o gradu objavljena je 1992, u okviru monografije Mitski prostor i epika (potpuni podatak u Bibliografiji). Zainteresovani ga mogu pronaći OVDE.
[1] Izvan tog okvira nema kulture, za razliku od savremenih kulturnih sistema koji dopuštaju – čak i insistiraju – na potkulturama, para-kulturama, masovnim kulturama itd.
[2] Termin “sivo polje” označava ambivalentne, relativne vrednosti, za razliku od crno-belih kod kojih nema nedoumice (“dobri momci” su uvek dobri i nose bele šešire, “loši momci” su uvek loši i nose crne šešire – stereotip dobro poznat iz kaubojskih filmova). Sivo polje, dobijeno preklapanjem crnog i belog, označava situaciju koja se dobija drukčijim razmeštajem crnih i belih šešira. Ono podrazumeva preispitivanje, analizu i nedoumicu, kategorije potpuno neprihvatljive u tradicijskoj kulturi koja se zasniva na jasnim vrednosnim stavovima.
[3] MH II = Hrvatske narodne pjesme, skupila i izdala Matica hrvatska. Odio prvi. Junačke pjesme, knjiga druga, uredio Dr Stjepan Bosanac, Zagreb, 1897.
ER = Ерлангенски рукопис старих српскохрватских народних песама (издао др Герхард Геземан, СКА,), Ср. Карловци, 1925.
[4] Ovde se misli na Balzakov roman Izgubljene iluzije.
[5] Austrija i Turska su sklopile mir i sultan je Turcima Udbinjanima zabranio pljačkanje Zadra i njegovog zaleđa.
| Copyright © 2010 | Kilmulis design | ||||