grad – istorijski nestabilan pojam čije je značenje evoluiralo od vojničkog logora (castrum) i utvrđenja (oppidum) do civilnog grada i današnjih megalopolisa.

srpski srednji vek

 U srednjovekovnim srpskim zemljama postojala su tri tipa gradskih naselja: grad - podrazumeva postojanje utvrđenja i administrativnu primarnu funkciju; trg - prvobitno svako mesto na kome se obavlja trgovina, zatim deo naselja, pa konačno tip gradskog naselja u kome trgovina predstavlja primarnu funkciju; varoš - najverovatnije od mađarskog vár, izraz koji se pojavljuje tek u XV v., i čije su paralele suburbium i podgrađe.

Razvitak gradova, mnogo ranije od pojave ove tipologije, već je bio krenuo različitim pravcima jer su - sa gašenjem bogatog urbanog života kasne antike - na Balkanu iščezle pretpostavke za njegovu jedinstvenost. U istočnim oblastima Poluostrva došlo je do relativno brzog oživljavanja starih centara, pogotovu i uglavnom posle vizantijske reokupacije iz 1018, pri čemu se gradovi javljaju u novom ruhu i često pod novim imenom: Singidunum/Beograd, Viminacijum/Braničevo, Naisus/Niš, i sl. Na zapadu, počev od teritorije zapadne Srbije, taj proces nije nastupio, tako da vidljive razlike u gradskom životu dva dela unutrašnjosti Balkana opstaju do sredine XIV v. Izvesno ujednačavanje prilika u gradovima donosi pojava Sasa, kao i širenje dubrovačke trgovine u unutrašnjosti. Počev od Brskova (1254), kao prvog njihovog uporišta, Sasi-rudari postepeno su proširili svoju delatnost na ravno 30 gradova. To je postignuto znatnim uključivanjem domaćih ljudi u odgovarajuće poslovanje, tako da izraz Sas gubi etnički smisao i počinje da označava ljude sa autonomnim statusom, dobijenim na osnovu tog poslovanja. Trgovci iz Primorja prvenstveno su Dubrovčani od kojih se mnogi stalno nastanjuju u unutrašnjosti, gde uživaju određena autonomna prava koja štite njihovo poslovanje. Zbog ove zaštite dolazi čak i do obrazovanja mešovitih sudova. Rudarska i trgovačka autonomnost donosi određenu ujednačenost, ali samo u sopstvenim, odvojenim domenima. Postojanje različitnh pravnih sistema i autonomija onemogućava stvaranje gradske samouprave jedinstvenog tipa za celu zemlju.

Gradska uprava je svuda bila prilično jednostavna, bez nekog značajnijeg činovničkog aparata. Većinu poslova obavljali su tzv. carinici, tj. zakupci gradskih prihoda, što nije pogodovalo razvitku lokalne uprave. Potvrđeno je postojanje gradskih pečata, ali ne i gradske kuće kao administrativnog centra. U poslednjim decenijama pred pad države u nekim od gradova (npr. Novo Brdo) otvaraju se i mogućnosti za nastanak kulturnažih žarišta.

islamski grad

Istraživanje gradova u islamskom svetu otežano je uglavnom nemarnim odnosom prema spomenicima i nepostojanjem pismene dokumentacije iz starijih perioda. Dovoljno tačni planovi postoje tek za poznija doba kada istočnjački gradovi uveliko trpe zapadni uticaj. Procena broja stanovnika i površine gradova, koja je često značajna zbog podizanja niskih zgrada i vrtova, a ni broj džamija ne mogu biti oslonac za rekonstrukciju starih gradova. Pouzdani podaci mogu se izvući iz osmanskih poreskih popisa XVI v., prema kojima je Carigrad brojao oko 700.000, Alep 50.000, Damask 40.000, Bursa 30.000 i Sofija 8.000 žitelja. Takođe je nemoguće ponuditi jedinstven tip muslimanskog grada jer treba povezati prestona mesta Zapada sa velikim sirijskim gradovima, gradove Bosne s oazama Srednje Azije, gradove u dolini Nila s gradovima Pendžaba i sl. »Islamski grad« može se razgraničiti od »orijentalnog grada« kao posebni slučaj samo  ukoliko su neki od njegovih odredbenih elemenata povezani s religijom njegovih žitelja.

Islam je gradska kultura. Muhamed je bio gradskog porekla i zagovarao je svoju veru u Meki i Medini. Vršenje islamskog obreda, posebne zajedničke molitve petkom i različiti propisi za čistoću pretpostavljaju džamiju i kupatilo. Islamska kultura zbilja se razvijala u gradskoj sredini. Uprkos tome, gradovi na islamskom području nisu se razvili u pravno lice. Oni nisu imali pravna obeležja zapadnih komuna: veće i gradski sud, pravo tržišta, povlastice u carinama, porezu i kovanje novca, pravo utvrđivanja zidinama.

Poznavanje helenističko-grčkih gradova Jerusalima, Busre ili Damaska, ili uzora »arapskih« gradskih kultura na rubu starih civilizacija (Petra, Palmira, Hakna), bilo je bez povratnog učinka na područje gde je ponikao islam, na kojem su čvrste tržišne zgrade, gradski zidovi i kupatila bili nepoznati.

Arapski osvajači nisu se u prvim vekovima po hidžri namestili u postojeća kulturna središta, nego kraj njih. U Siriji se pojavio niz »pustinjskih zamkova«, koji su bili delom lovačka boravišta, a delom letnjikovci s obradivim poljem. »Taborski gradovi« - Basra, Kufa, Fustat, koji su brzo utemeljivani jedan za drugim - nisu bili rezultat planskog osnivanja gradova, ali su ispunili ulogu sredstva za prilagođavanje beduina gradskoj civilizaciji. Kao uzor prvih glavnih gradova nudio se tip rimskog castrum-a ili mesopotamijsko-iranski okrugli grad. Značajniju ulogu igrali su gradovi u kojima je kao helenističko-grčka baština zatečena geometrijska struktura s ulicama, koja je već u vizantijsko doba pretrpela neke izmene.

Sa dolaskom Turaka na Balkan gradovi na našem tlu postepeno dobijaju mnoga istočnjačka obeležja i podležu pravilima otomanske administracije. Neki stari gradovi su napušteni i s vremenom iščezli (Trojan, Zrin), neki obnavljani i utvrđivani, pa zatim proširivani i razvijani (Beograd, Šabac, Niš), a neki su iznova zidani za potrebe turske države (Sarajevo, Bihać, Nikšić). Postepeno se menja i prvobitno značenje reči grad (tvrđava opasana bedemima, tvrdi grad sa podgrađem), budući da su Turci doneli svoju, drukčiju terminologiju (kale, hisar) i, kao pravo gradsko stanovništvo, služili se samo njom. U tom dugotrajnom procesu gradovi su gubili i menjali status, izgled i ime, od sela postajali prvo varoši, pa kasabe i najzad gradovi i obratno, od Pljevalja – Taslidža, od Gabele – Sedislam itd.

Zbog ovakve dinamike u istoriji termina grad, u toku rada na ovom projektu uzimane su u obzir sve vrste ljudskih naselja na području koje pokriva usmena epika, bez obzira na to kojim se pojmom u stihovima definišu: Avala, nekadašnji Žrnov, u pesmama je turski grad a danas samo brdo pored Beograda; Deligrad je nekada bio utvrđeni grad, potom šanac, a sad je selo u okolini Aleksinca; mnoga epska sela danas su postala gradovi (Grocka, Mladenovac) ili predgrađa velikog grada (Višnjica, Boleč, Ripanj). Atribucija uz ime naselja može u tom smislu poslužiti kao dobar komparativni materijal.

(ЛССВ, s.v; Leksikon islama s.v.)